Bárðarbunga: Kraftamiðstöð Íslandsgaldurs og íss

Bárðarbunga er einn af stærstu og virkustu eldfjöllum Íslands. Falið undir víðáttumiklu Vatnajökli, hefur þessi undirgilsjufjall myndað landslag Íslands í þúsundir ára og framleitt sumar af stærstu eldgosum landsins.

Jarðfræðilegar staðreyndir um Bárðarbungu

Bárðarbunga, sem er flokkuð sem undirgilsjufjall, rís í 6,591 fet, sem gerir það að öðru hæsta tindinu í landinu á eftir Hvannadalshnjúki. Það tilheyrir Bárðarbunga–Veiðivötn kerfinu, sem spanna meira en 118 mílur um víðáttumikla íslenska landslagið. Í kjarnanum liggur risastór caldera sem mælist um 27 ferkilómetra og liggur niður í dýpi sem nær næstum 2,789 fetum.

Bárðarbunga er fær um bæði útfallseldgos, sem framleiða víðtækar hraunrennsli, og sprengigos sem framleiða aska og tefra. Jarðfræðilega séð situr hún á mörkum þar sem evrópska og norður-ameríska flekarnir mætast, beint yfir heitu svæði undir Vatnajökli, sem gerir hana mjög virk.

Saga af öflugu eldgosum

Bárðarbunga hefur langa sögu eldgosum sem hafa breytt landslagi Íslands í gegnum aldirnar. Um 6600 fyrir Kristsburð framleiddi hún Þjórsá hraunið, stærsta hallaun í háum tíma á jörðinni, sem coveraði 950 ferkilómetra. Árið 877 e.Kr., skömmu eftir skipulagningu Íslands, átti sér stað Vatnaöldur gos með eldgosatölum (VEI) 4. Kannski kom mest merkilega atburðurinn árið 1477, þegar Veiðivötn gosið, stærsta þekkta gos Íslands, náði VEI 6.

Á milli 1701 og 1864 upplifði Bárðarbunga röð minni eldgosum undir jöklinum og nálægum sprungum, sem merkti sérstaklega virk tímabil. Stórt gos fylgdi árið 1910 í Loki-Fögrufjöll svæðinu, og árið 1996 sýndi Gjálp sprungugos möguleg tengsl á milli Bárðarbungu og nálægs Grímsvötn eldfjalls. Jafnvel á nýjustu tímum hefur Bárðarbunga sýnt merki um óróa. Árið 2010 minntist jarðskjálftasvæðið á 30 skjálfta, þar sem sumir náðu magninu 3,7, á vélarfræðinga að eldgosið sé enn í gangi.

Það eldgos árið 2014–2015

Fyrsta gos Bárðarbungu í nýju, sem var frá ágúst 2014 til febrúar 2015, var eitt af merkasta eldgosum í nútímahreyfingu Íslands. Eldgosið átti sér stað við Holuhraun sprunguna, sem er rétt norðan við aðal calderuna, og framleiddi um 0,4 rúmkílómetra af hrauni. Þetta skapaði nýtt hraunsvæði sem coveraði 33 ferkilómetra, það stærsta á Íslandi síðan hörmulega Laki gosið árið 1783–1784.

Atburðurinn fylgdi óvenjulegum jarðskjálftum, með meira en 30,000 jarðskjálftum skráð. Það losaði einnig stórar efniskolevni í andrúmsloftið, sem lækkaði loftgæði vítt um Ísland og náði jafnvel til meginlands Evrópu. Á meðan á eldgosinu fór Bárðarbunga caldera að hrunið um 213 fet, merkis um gríðarlegar segulmagnaðri hreyfingu sem átti sér stað undir jöklinum.

Áhrif eldgosanna hjá Bárðarbungu

Afleiðingar eldgosanna hjá Bárðarbungu eru mun víðtækari en aðeins hraun og aska. Sprengiegldgos, eins og það árið 1477, dreifir tefra yfir víðtækt svæði, þekur landslagið og breytir vistkerfum. Undirgilsjufldgos bera einnig viðbættan áhuga á jökulhlaupum, skyndilegum flóðum sem breyta dalalandslagi, flytja mikinn magn af seti og breyta neðri landslagi. Efnin sem losna geta einnig valdið verulegum áskorunum. Við stór gos hefur útblástur þessara efna áhrif á loftgæði á Íslandi en getur einnig flutt yfir landamæri, sem hefur áhrif á aðstæður í öðrum hlutum Evrópu.

Merki um að eldgos gæti verið á næsta leiti

Áður en Bárðarbunga gosar, sýnir það venjulega ýmis merki viðvörunar. Svæðisbundnar jarðskjálftar eru ein af algengust vísbendingum, vegna þess að kvika þrýstir sér í gegnum jarðskorpuna. Vísindamenn fylgjast einnig með breytingum á lögun landsins, þar sem jörðin getur hækkað eða lækkað þegar kvika safnast undir yfirborðinu. Í undirgilsjufur tilvíkunum, getur óvenjuleg bráðnun eða hreyfing yfirborðsís einnig gefið merki um hækkanandi hita. Aukið útblástur svona gastegunda eins og brennisteinsdíoxíð veitir aðra vísbendingu um að kvika sé nær yfirborðinu. Með því að tengja saman þessi merki, getur eldfjallamenn oft spáð fyrir um þegar Bárðarbunga er að verða óróleg.

Er hættulegt að heimsækja Ísland meðan á eldgosum stendur?

Þrátt fyrir dramatíska eðli eldgosanna á Íslandi, er landið verulega öruggt fyrir gestina. Bárðarbunga, til dæmis, er staðsett langt undir Vatnajökli, langt frá bæjum og þorpum. Þegar eldgos eru í nálægð við byggð, eins og í nýlegu eldgosum á Reykjanes skaganum, bregðast íslensk stjórnvöld fljótt við með því að loka aðgengi að óöruggum svæðum og gefa út gasviðvaranir.

Ferðamenn á Íslandi meðan á eldgosinu eru ekki í hættu eins lengi og þeir fylgja opinberum leiðbeiningum. Þó að aska og brennisteinsdíoxíð geti stundum haft áhrif á loftgæði, tryggir kerfisvörn Íslands og rauntímaupplýsingar frá Veðurstofu Íslands að áhætta sé skýrð í skýrum orðum og að ferðalög séu örugg í flestu svæðum.

Þegar vísindamenn fylgjast með eldfjöllum

Nettun af athugunarkerfum fylgist stöðugt með Bárðarbungu og öðrum eldfjöllum á Íslandi. Næmar jarðskjálftamyndir greina jarðskjálfta djúpt í jörðinni, sem veitir snemma vísbendingar um kvikuhreyfingu. GPS-tæki fylgjast með smáum hreyfingum í yfirborði jarðar, meðan gervihnattir veita ítarlegar myndir af bæði jöklinum og landinu undir því. Vísindamenn mæla einnig útblástur efna, sérstaklega brennisteinsdíoxíð, til að sjá hvort kvika sé að hækka. Einnig fylgjast vísindamenn mjög við með Vatnajökli, þar sem skyndileg bráðnun eða flóð geta gefið til kynna falin eldgos.

Í sameiningu gera þessi verkfæri íslenskum vísindamönnum kleift að fylgjast með hegðun Bárðarbungu í rauntíma, veita mikilvægar viðvaranir áður en eldgosin eskalera.

Bárðarbunga borið saman við önnur eldfjöll

Til að skilja styrk Bárðarbungu, hjálpar að bera saman við önnur vel þekkt eldfjöll:

• Mauna Loa (Hawaii): Báðar framleiða víðtækar hraunrennsli, en staðsetning Bárðarbungu undir ís skapar auknar flóðahættu.

• Mount Pinatubo (Filippseyjum): Sprengiegldgos Pinatubo (1991) var öðruvísi í stíl, en bæði höfðu víðtæk áhrif á andrúmsloft.

• Laki (Íslandi): Eins og Bárðarbunga, losnaði mikið magn af hrauni og gasi, sem breytti loftslaginu og vistkerfum.

• Mount St. Helens (USA): St. Helens 1980 gos (VEI 5) var skæð, en Bárðarbunga 1477 gos náði VEI 6, sem gerði það enn öflugra.

Eldfjall undir á watch

Í dag er Bárðarbunga stöðugt fylgst með af íslenskum vísindamönnum. Fjarlið hennar undir Vatnajökli þýðir að hún skapar takmarkaða beina áhættu fyrir bæi, en umfang hennar og saga gerir hana að einum af mikilvægustu eldfjöllunum í landinu.

Með eldgos sem eru á meðal stærstu í mannkynssögunni, þjónar Bárðarbunga sem áminning um dýnamíska jarðfræði Íslands og hvers vegna landið er áfram að vera miðdepill fyrir eldfjallarannsóknir um allan heim.